آثار تاریخی شهرستان گرگان

  • مسجد جامع گرگان

مسجد جامع گرگان در کنار بازار اصلی شهر (محله نعلبندان) واقع شده است. با توجه به وجود مناره آجری دوره سلجوقی، بنای اولیه مسجد نیز به همان دوره تعلق دارد و در دوره‌های بعدی به طور گسترده بازسازی، تعمیر و تزئین شده است و بیشترین بازسازی‌ها در دوره تیموری، صفوی و دوره حاضر صورت گرفته است. ‏بنای مسجد با طرح مربع مستطیل، وسعتی حدود ۱۶۰۰ متر مربع را دربر می‌گیرد و شامل صحن وسیع مستطیل شکل، ایوان‌های شرقی و غربی، شبستان‌های چهارگوشه بنا، ورودی‌های شمالی و جنوبی، مناره دوره سلجوقی و کتیبه‌ها و سنگ نوشته‌های تاریخی است . در حال حاضر به غیر از مناره اثر دیگری از بنای اولیه مسجد بر جای نمانده است. مناره آجری بنا با طرح استوانه‌ای تزئین آجرکاری و کتیبه کوفی آجری دارد و قابل مقایسه با دیگر مناره‌های دوره سلجوقی است. ‏از آثار نفیس و تاریخی مسجد می‌توان به در و منبر چوبی منبت‌کاری شده و فرامین و سنگ نوشته‌های پادشاهان صفوی و افشاریه اشاره کرد. در قدیمی و منبت مسجد، کتیبه‌ها و کنده‌کاری‌های زیبایی دارد که برای نگهداری و حفاظت برداشته شده و به جای آن در جدیدی قرار داده شده است. منبر نفیس و تاریخی مسجد با هشت پله دارای کتیبه‌هایی است که بر اساس متن آن‌ها این مسجد و منبر یک بار در سال ۸۹۵ هجری قمری در زمان پادشاه معین‌الدین ابوالقاسم بابر؛ حاکم هرات، توسط امیر بابا حسن؛ فرماندار استرآباد و بار دیگر در سال ۱۰۱۸ هجری قمری در زمان شاه عباس اول توسط قطب‌الدین احمد بن ملا علی استرآبادی و سرانجام در سال ۱۱۵۷ هجری قمری در زمان نادرشاه افشار توسط بیگلربیگی استرآباد تعمیر و بازسازی شده است. فرامین و وقف‌نامه‌های موجود در مسجد دارای تاریخ‌هایی از اوایل دوره صفوی تا اوایل دوره قاجاریه است و موضوعات مختلفی را شامل می‌شود .
  • مدرسه عمادیه

مدرسه عمادیه در ضلع شرقی مرکز محله درب نو در بافت قدیم گرگان واقع است. این مدرسه با پلانی مستطیل شکل و به صورت چهار ایوانی و با فرم حیاط مرکزی است که در پیرامون آن حجره‌های طلّاب قرار گرفته است و در جناح‌های جنوب، شمال و شمال غربی دارای حیاط خلوت می‌باشد و همه عناصر آن به صورت قرینه و با فرم و ریتم منظم و یکسان کنار هم قرار گرفته‌‌اند. این بنا یک طبقه بوده و فقط ایوان‌های آن به صورت دو طبقه احداث شده است. دو ایوان شمالی و جنوبی با پوشش طاق گهواره‌ای ساخته شده‌اند. مهم‌ترین ایوان، ایوان غربی یعنی همان ورودی مدرسه، دارای در چوبی و بزرگ است که بر بالای طبقه دوم گلدسته چوبی احداث شده و جایگاه مؤذن است. ایوان شرقی فضای تالار مانند بزرگی است که محل درس (مَدرس) بنا می‌باشد. فضای داخلی مَدرس دارای طاقچه‌های متعددی است که برای قرار دادن کتاب‌ها استفاده شده است. ایوان‌های شمالی و جنوبی دو طبقه همکف دالان مانند با پوشش طاق جناقی است که به حیاط‌های خلوت ارتباط دارند. سقف بنا به صورت شیروانی و سفال‌پوش است. جرزهای مدرسه آجری با ملات گل و آهک است و در بعضی نقاط جرز خشت خام نیز دیده می‌شود. اندودهای به کار رفته از کاه گل و گچ است و ابعاد و اندازه آجرهای به کار رفته ۲۰×۲۰×۴ سانتی‌متر است. این بنا متعلق به دوره صفویه بوده و توسط خواجه عمادالدین احداث گردیده است. حیاط مدرسه دارای مساحت حدود ۱۰۰۰ مترمربع است و با سنگ‌های رودخانه‌ای مفروش گردیده است .
  • کاروانسرای قزلق

کاروانسرای قزلق در ۳۷ کیلومتری جنوب شرقی شهر گرگان و در شرق جاده ارتباطی گرگان به شاه‌کوه در منطقه‌ای در حدّفاصله گچیان و سفالی در کتل قزلق قرار دارد. کاروانسرای قزلق به عنوان نمونه‌ای از کاروانسراهای کوهستانی با مصالح سنگ و ملات گچ، آهک و ساروج در مسیر جاده قدیم استرآباد- شاهرود احداث شده است و سبک آن سرپوشیده با پلان مستطیل شکل و با جهت شمالی- جنوبی است. این بنا دارای دالان و اتاق‌های متعدد است و ورودی آن از سمت شرقی بنا می‌باشد. با توجه به نقشه و مصالح به کار رفته احتمال زیادی وجود دارد که این بنا متعلق به دوره صفویه باشد .
  • کاخ آقا محمدخان قاجار

این بنا توسط آغا محمدخان قاجار ساخته شده و در گرگان قرار دارد. ویژگی‌های معماری و اسلوب ساخت بنا نشانگر آن است که بنا متعلق به قرن ۱۲ هـجری قمری می‌باشد. این کاخ دارای بخش‌های مختلفی از جمله عمارت دارالعماره، دارالحکومه، عمارت کلاه فرهنگی عباس خانی و سلسیان خانی می‌باشد .
  • دیوار تاریخی گرگان

یکی از معروف‌ترین آثار تاریخی گرگان، دیوار دفاعی آن است که با نام‌های سد اسکندر، سد انوشیروان، سد فیروز، و قزل‌آلان (مار سرخ) در طی دوره‌‌های مختلف شهرت یافت. دیوار دفاعی گرگان از شرق دریای خزر در ناحیه گمیشان شروع و پس از گذر از شمال آق‌قلا و گنبدکاووس به طرف شرق ادامه داشته و در کوه‌های پیش‌کمر، پایان می‌یابد. طول این دیوار ۱۵۵ کیلومتر است. در حال حاضر، دیوار در فواصل و مسیرهای مختلف، بین ۲ الی ۵ متر ارتفاع دارد و عرض دیوار حدود ۱۰ متر است. در فواصل مختلف قلعه‌هایی در سمت جنوب دیوار ساخته شده است. در بررسی‌های هیئت باستان‌شناسی ۳۰ قلعه شناسایی شده که به نظر می‌رسد در مجموع ۴۰ قلعه بوده است. قلعه‌ها اندازه‌های متفاوت داشته که کوچک‌ترین آن‌ها ۱۲۰×۱۲۰ متر و بزرگ‌ترین آن‌ها ۲۰۰×۲۸۰ متر می‌باشند. در قسمت شمالی دیوار خندقی قرار گرفته که بیشتر در قسمت میانی دیوار مشهود است. در مورد زمان ساخت دیوار نظرات مختلفی وجود دارد؛ ولی طبق تحقیقات انجام شده و به دلایل متعدد به‌نظر می‌رسد که بنیاد این دیوار در زمان اشکانیان هم‌زمان با حکمرانی مهرداد دوم (۱۲۴-۸۷ قبل از میلاد) شکل گرفته باشد و بازسازی و تعمیر آن در دوره ساسانیان انجام شده باشد. به خصوص این که هجوم قبایلی همچون سکاها به شمال شرق ایران در دوره اشکانی به‌خصوص زمان مهرداد سوم آغاز شد و این دیوار می‌توانست جهت دفاع در مقابل هجوم آن‌ها باشد . در حال حاضر دیوار دفاعی گرگان به‌صورت یک رشته تپه کوتاه و ممتد در منطقه خودنمایی می‌کند و هرگونه ساخت و ساز در پیرامون آن ممنوع است .